Hyperthermie bij kanker
Hyperthermie bij kanker
Warmte als bondgenoot in de behandeling van kanker
Hyperthermie is een behandeling waarbij tumorweefsel gericht wordt opgewarmd tot ongeveer 40–44°C. Het wordt doorgaans toegepast náást standaardtherapieën zoals chemotherapie en radiotherapie: de warmte maakt kankercellen kwetsbaarder, verbetert de doorbloeding in het behandelgebied en helpt het lichaam de behandeling beter te laten aanslaan.
Hyperthermie kan worden toegepast in verschillende fases van de ziekte – dus zowel bij een tumor die nog op één plek zit, als wanneer de kanker al is uitgezaaid. Door het gebruik van hyperthermie reageert de tumor vaak beter op de behandeling. Hieronder lees je in het kort wat hyperthermie doet, wat feit is en wat fabel, en bij welke tumoren tot nu toe opvallend goede resultaten zijn gezien.
💡 Wist je dit?
- Bij hyperthermie kan de opname van chemotherapie in de tumorcel 10 tot 100 keer hoger zijn — aldus dr. A.L. Oei, groepsleider Radiobiologie en Hyperthermie Onderzoek van het Amsterdam UMC.1
- De warmte verhoogt de productie van heat shock proteins (HSP’s), die het afweersysteem helpen kankercellen te herkennen en op te ruimen.
- Vooral cellen diep in de tumorkern — die van zichzelf minder goed reageren op bestraling en chemo — zijn extra gevoelig voor de warmte.
- Hyperthermie wordt ook onderzocht in combinatie met hoge doses vitamine C: een gerandomiseerde studie liet een positief effect zien van deze combinatie op de ziekte-uitkomsten en mogelijk ook op de kwaliteit van leven.2
⚙️ Hoe werkt het?
- Doodt kankercellen — met name diep in de tumor, waar cellen van nature minder gevoelig zijn voor bestraling en chemo.
- Maakt cellen gevoeliger voor bestraling en chemo: de doorbloeding neemt toe, waardoor tumoren — die vaak een slechte bloedvoorziening hebben — meer zuurstof krijgen en celmembranen doorlaatbaarder worden.
- Verstoort het herstel van kankercellen na schade door chemo of bestraling, waardoor de opgelopen schade langer blijft bestaan.
- Versterkt het afweersysteem via een toename van heat shock proteins, die de afweer helpen op gang te brengen.
✅ Feiten & Fabels
FabelHyperthermie beschadigt gezond weefsel net zo veel als de tumor.
FeitBij een zorgvuldig gecontroleerde temperatuur van 40–44°C loopt gezond weefsel doorgaans nauwelijks tot geen blijvende schade op. Patiënten verdragen de behandeling over het algemeen goed; wel kunnen milde bijwerkingen optreden, zoals vermoeidheid of huidklachten.
FabelHyperthermie in combinatie met chemo of bestraling geeft veel meer bijwerkingen.
FeitDiverse studies laten zien dat de combinatie niet leidt tot een toename van bijwerkingen. Zo legt dr. Rolf Issels, pionier op het gebied van hyperthermie, uit dat hyperthermie de werking van chemotherapie in het verwarmde tumorgebied versterkt, zonder de systemische bijwerkingen te vergroten.3
FabelVitamine C heeft geen wetenschappelijke onderbouwing in combinatie met hyperthermie.
FeitEen gerandomiseerde studie laat zien dat hyperthermie de antitumoractiviteit van hoge doses vitamine C (ascorbinezuur) kan versterken, onder meer door een toename van oxidatieve stress en het stimuleren van celdood (apoptose) in kankercellen.2
🤝 Vaak gecombineerd met
- Radiotherapie
- Chemotherapie
- Immunotherapie
- Hormoontherapie
- Vitamine C (I.V.) in hoge dosering
Door deze combinatie kan de gevoeligheid van kankercellen voor de behandeling toenemen — zowel curatief (gericht op genezing) als palliatief (gericht op symptoomverlichting en levensverlenging).
Ook als zelfstandige behandeling zijn resultaten beschreven: in sommige studies variëren de gerapporteerde responspercentages van gedeeltelijke tot volledige tumorrespons.4
🎯 Opvallend goede resultaten bij
In voorgaande jaren zijn opvallend goede resultaten bereikt bij onder meer:
Alvleesklier- & galwegkanker · Baarmoederhalskanker · Borstkanker · Dikkedarmkanker · Eierstokkanker · Hersentumoren · Hoofd-halstumoren · Longkanker · Maagkanker · Melanoom · Nierkanker · Prostaatkanker · Sarcoom · Slokdarmkanker · Uitzaaiingen (zoals pijnlijke botmetastasen)
Benieuwd of hyperthermie zinvol is? Neem gerust contact op met ons behandelteam.
Bronnen
- Oei AL, Kok HP, Oei SB, Horsman MR, Stalpers LJA, Franken NAP, Crezee J. Molecular and biological rationale of hyperthermia as radio- and chemosensitizer. Adv Drug Deliv Rev. 2020;163–164:84-97. doi.org/10.1016/j.addr.2020.01.003
- Ou J, Zhu X, Chen P, Du Y, Lu Y, Peng X, Bao S, Wang J, Zhang X, Zhang T, Pang CLK. A randomized phase II trial of best supportive care with or without hyperthermia and vitamin C for heavily pretreated, advanced, refractory non-small-cell lung cancer. J Adv Res. 2020;24:175-182. doi.org/10.1016/j.jare.2020.03.004. PMID: 32368355; PMCID: PMC7190757.
- Issels RD. Hyperthermia adds to chemotherapy. Eur J Cancer. 2008;44(17):2546-2554. doi.org/10.1016/j.ejca.2008.07.038. PMID: 18789678.
- van der Zee J. Heating the patient: a promising approach? Ann Oncol. 2002;13(8):1173-1184. annalsofoncology.org
Meer over hyperthermie
Wat is hyperthermie?
Bij de behandeling van kanker kan soms gebruik gemaakt worden van hyperthermie om het effect van bestraling en/of chemotherapie te versterken.
Er zijn verschillende vormen van hyperthermie. In het Centrum Hyperthermie bieden we lokale hyperthermie en hyperthermie voor het hele lichaam.
Hyperthermie betekent: verhoogde temperatuur. En dat is precies wat er bij een behandeling met hyperthermie gebeurt. Hyperthermie is een behandeling waarbij de tumor wordt verwarmd tot 40 à 43°C. Dit gebeurt met microgolfstraling. De straling komt via speciale apparatuur in het lichaam.
De straling en de temperatuurverhoging zijn in principe onschadelijk voor normale lichaamscellen, maar hebben wel effect op kankercellen. Die raken erdoor beschadigd of gaan dood. Lees meer over de effecten van hyperthermie.
Hoe wordt hyperthermie toegepast?
Hyperthermie wordt meestal toegepast in combinatie met bestraling, chemotherapie, hormoontherapie en/of immuuntherapie.
Lees bij welke vormen van kanker hyperthermie een behandeling kan zijn.
Hoe werkt hyperthermie?
Bij hyperthermie wordt door middel van onschadelijke straling (elektromagnetisch of infrarood) de temperatuur van het lichaam plaatselijk of in zijn geheel verhoogd. Bij lokale hyperthermie kan de arts de temperatuur laten oplopen tot 40 à 43°C. Als het gehele lichaam wordt verwarmd, stijgt de temperatuur tot maximaal 39,5 graden. Als gevolg daarvan gebeurt er het volgende:
- De warmte en de straling doden of beschadigen kankercellen. Gezonde cellen worden juist niet aangetast, zoals wel gebeurt bij andere vormen van bestraling zoals röntgenstraling. De warmte doodt voornamelijk kankercellen in de kern van de tumor. Die kankercellen zijn relatief ongevoelig voor de effecten van bestraling en chemotherapie, omdat er op die plek onvoldoende toevoer van voedingsstoffen en zuurstof is.
- De doorbloeding van tumoren is doorgaans gebrekkig, waardoor het effect van chemotherapie en bestraling geringer is dan gewenst. Hyperthermie verbetert de bloedcirculatie naar de tumor(en) en de uitzaaiingen, en verhoogt op die manier de effectiviteit van chemotherapie, hormoontherapie en/of bestraling.
- Hyperthermie voorkomt dat het door chemotherapie of bestraling beschadigd DNA van kankercellen zich kan herstellen (Homologe recombinatie) . Hierdoor maakt hyperthermie deze behandelingen effectiever.
- Dit laatstgenoemde effect van hyperthermie is in 2011 in het wetenschappelijk tijdschrift Proceedings of the National Academy of Science (PNAS) gepubliceerd. Het bewuste onderzoek is uitgevoerd door het AMC en het Erasmus MC.
- Hyperthermie verhoogt de concentratie van bepaalde eiwitten (HSP – ‘Heat Shock Proteins’). Deze eiwitten prikkelen het immuunsysteem om effectiever kankercellen aan te vallen. Bovendien maken ze de kankercellen ook meer gevoelig voor de natuurlijke afweer van het lichaam.
De warmte van hyperthermie verandert de vorm (morfologie), de biochemie en het functioneren van de cellen. Door de hitte worden eiwitten in de (kanker)cellen beschadigd (denaturatie), de vetten (lipiden) in het celmembraan ondergaan peroxidatie (vetzuren worden instabiel en kwetsbaar) en het DNA wordt beschadigd. Voorwaarde om gezonde cellen niet te beschadigen is dat de temperatuur gecontroleerd wordt toegediend (niet te hoog).
Welke vormen van hyperthermie zijn er?
Er zijn vijf vormen van hyperthermie. Wij passen uitsluitend de twee eerstgenoemde toe.
Lokale hyperthermie
Deze vorm van hyperthermie kent diepe en oppervlakkige varianten van verwarming. De oppervlakkige behandeling reikt tot een centimeter of zes diepte. Lokale hyperthermie is in het geheel niet belastend voor de patiënt.
Total body hyperthermie
Tijdens deze behandeling wordt het gehele lichaam van de patiënt verwarmd tot maximaal 39,5 graden. Met andere woorden: er wordt koorts opgewekt. Dit is tamelijk belastend voor de patiënt en daarom alleen geschikt voor mensen die in een redelijke conditie verkeren.
Daarnaast zijn er nog drie vormen van hyperthermie:
Interstitiële hyperthermie
De artsen brengen verwarmingselementen in het weefsel om een gebied rondom een tumor te verwarmen.
Intracavitaire hyperthermie
Tumoren worden vanuit een lichaamsholte behandeld, bijvoorbeeld de slokdarm of de blaas.
Perfusie hyperthermie
Een gebied in het lichaam wordt “gespoeld” met verwarmde cytostatica. Een voorbeeld is de HIPEC-behandeling, een combinatie van chirurgie en chemotherapie.
Zijn er bijwerkingen?
Behandelingen met hyperthermie kennen vrijwel geen bijwerkingen. Maar er zijn situaties wanneer hyperthermie niet op haar plaats is. Bepaalde soorten pacemakers raken ontregeld door hyperthermie. Wij passen in dergelijke gevallen geen lokale hyperthermie toe.
Van total body hyperthermie zien wij af als bij patiënten sprake is van een slechte conditie, ernstig hartfalen, ernstige bloedarmoede en/of hartritmestoornissen. Ook bij uitzaaiingen in de hersenen passen wij géén total body hyperthermie toe. Wel is dan een lokale hyperthermiebehandeling mogelijk.
Soms is na een lokale behandeling hyperthermie de huid op de plaats van de behandeling korte tijd rood. Bij patiënten van wie het gehele lichaam wordt behandeld, zouden brandwonden kunnen ontstaan. Maar omdat wij extra doeken op het lichaam leggen, komt dat bij ons praktisch niet voor.
Sommige patiënten vinden de behandeling zwaar, vooral omdat zij last hebben van de constante warmte. In samenspraak met de patiënt doen wij er alles aan om ook voor hen de behandelingen zo comfortabel mogelijk te maken.
Is de werking van hyperthermie onderzocht?
Hyperthermie heeft in de reguliere geneeskunde een enorme vlucht genomen. In de laatste 50 jaar is er wereldwijd veel onderzoek naar de effecten gedaan. En dat gaat nog steeds door.
Nut van hyperthermie bij kankerbestrijding
Het nut van hyperthermie bij kankerbestrijding is niet alleen in het laboratorium aangetoond, maar ook door middel van klinisch onderzoek. Een voorbeeld is een zogeheten fase III klinisch onderzoek naar de effectiviteit van bestraling en chemotherapie in combinatie met hyperthermie bij een aantal indicaties. Onderzocht zijn terugkerende borstkanker, baarmoederkanker, slokdarmkanker, melanomen, hoofd- en halstumoren en sarcomen. Gebleken is dat hyperthermie de effectiviteit van bestraling en chemo vergroot tot zo’n 50 procent. Bovendien verminderen de bijwerkingen.
Deze uitkomsten zijn van groot belang. Want als een geneesmiddel of een behandelmethode een gunstig beoordeling krijgt in een fase III (klinisch) onderzoek, dan geldt het in de geneeskunde als zogeheten evidence based.
In 2011 zijn de resultaten gepubliceerd van verschillende onderzoeken naar de effecten van hyperthermie, gecombineerd met chemotherapie. Aangetoond is dat hyperthermie het herstel van het DNA van kankercellen voorkomt die beschadigd worden door chemotherapie (bron: wetenschappelijk tijdschrift PNAS).
Een onderzoek uit 2010 laat zien dat vrouwen met baarmoederhalskanker bij wie de combinatie chemotherapie/radiotherapie/hyperthermie werd toegepast 50% meer overlevingskansen hebben.
Zie voor meer informatie
Focus onderzoeken
Op dit moment richten verschillende klinische onderzoeken zich op blaaskanker, maag-darmkanker, alvleesklierkanker en prostaatkanker. Er zijn sterke aanwijzingen dat hyperthermie bij nog meer indicaties de resultaten van kankerbehandelingen verbetert. Met name geldt dat voor de behandeling met hyperthermie in een vroeg stadium van kanker.
In 2011 en 2012 hebben in ons Centrum Hyperthermie behandelingen van colon- en rectumcarcinomen (dikke darm) een 50 procent complete respons en 30 procent partiële respons opgeleverd. Alle patiënten hadden kanker in graad 3 en 4.
Bij de behandelingen van borstkanker waren de resultaten in 2015 en 2016: 55 procent complete respons en 30 procent partiële respons.
Sinds 2011 worden sommige hyperthermiebehandelingen vergoed door de ziektekostenverzekering.
Hyperthermie bij andere aandoeningen
Hyperthermie passen wij voornamelijk toe bij de behandeling van kanker. Echter kunnen ook andere aandoeningen met hyperthermie behandeld worden, zoals de ziekte van Lyme en bepaalde sportblessures. De behandelwijze en werking is in grote lijnen gelijk aan de behandelmethode bij kanker, zie “Hyperthermie bij kanker”. Voor meer specifieke informatie kunt u contact met ons opnemen.
Ook interessant voor u
